Рейтинг@Mail.ru
Çərşənbə axşamı , Yanvar 24 2017

“Kitabi-Dədə Qorqud” Dədə Qorqud Oğuznaməsi deyil…

Məlumdur ki, “Dədə Qorqud Kitabı”nın boyları həm də oğuznamə hesab olunur. Biz bu boyların oğuzlarla bağlılığı baxımından oğuznamə adlanmasını qəbul edirik. Lakin boyların sonunda Dədə Qorqudun söylədiyi oğuznamələrin bu boylar olmadığı qənaətindəyik. Fikrimizcə, boyları söyləyən məchul ozan boy daxilində Dədə Qorqudun da gəlib oğuznamə söylədiyini, bu oğuznamənin ümumi motivinin “qazi ərənlər” başına gələn hadisələr olduğunu qeyd edir, lakin bütünlüklə həmin oğuznamələr haqqında danışmır. Dədə Qorqudun söylədiyi son şeir parçasının həmin naməlum oğuznamələrdən olduğu meydana çıxır, lakin “Yum” verilməsi boyları oğuznamə parçasından ayırır. Bizə görə, sonluqda yum söyləyən şəxs Dədə Qorqud deyil, elə bu boyları nəql edən şəxs özüdür. Bu şəxs ozandır; nə zamansa eşitdiyi, bildiyi oğuz qəhrəmanlarının (alplarının) rəşadət və şücaətindən, kafər üzərindəki qələbəsindən danışır. Oğuz məişəti və idarəçilik metodlarının, bir sözlə bütün həyat tərzinin ən xırda detalları belə gözündən yayınmır, sonda isə Dədə Qorqudun gəlib oğuznamə danışdığını söyləyir, bu oğuznamənin sonundan bir parça olaraq misal çəkir, söylədiyi boyu yekunlaşdırarkən yum verir, yəni dua-alqış edir. Dastana müraciət edək: “Dədəm Qorqut boy boyladı, soy soyladı, bu oğuznaməyi düzdi-qoşdı, böylə dedi:
                Anlar dəxi bu dünyaya gəldi, keçdi,
                Karvan kibi qondı, köçdi.
                Anları dəxi əcəl aldı, yer gizlədi,
                Fani dünya yenə qaldı…
             Qərə ölüm gəldigində keçit versün,
             Sağlığla sağınsın, dövlətin Həq artursun.
             Ol ögdigim yuca Tənri dost olubanı mədəd irsün” (1, 41).
Dədə Qorqudun oğuznamə söylədiyini qeyd edən ozan oğuznamənin sonluğundan bir parça verdikdən sonra deyir:
               Yum verəyin, xanım:
               Yerli qara dağların yıqılmasun!
               Kölgəlicə qaba ağacın kəsilməsün! (1, 41) və s.
Təsadüfi deyil ki, DQK-dəki oğuznamələrin sonunda ilkin olaraq qazi ərənlərin, igidlərin başına gələnlərdən danışılır və sonrakı şeir parçasında isə Dədə Qorqudla çağdaş olan oğuzlara Dədə Qorqudun dili ilə keçmiş oğuz ərənlərinin, yəni oğuz xanın özü ilə çağdaş olan oğuzların haqqında bəhs olunur. Elə buna görə də Dədə Qorqudun oğuznamə düzüb-qoşması, yəni əvvəlki oğuznamələri yaddaşlarda bərpa etməsi diqqətə çatdırılır, bu oğuzlara əcdadları olan oğuzların haqqında bilgi verilir, onların dünyadan köçüb getməsi və ölümün fəlsəfəsi izah olunur:
              Anlar dəxi bu dünyaya gəldi, keçdi,
              Karvan kibi qondı, köçdi (1, 41)
              Qanı dedigim bəg ərənlər?
              Dünya mənim deyənlər?
              Əcəl aldı, yer gizlədi,
              Fani dünya kimə qaldı? (1, 50)
              Qanı ögdügimiz bəg ərənlər,
              Dünya mənim deyənlər?
              Əcəl aldı, yer gizlədi… (1, 122)
Demək olar ki, əksər boyların sonunda bu ifadə dəyişmir. Lakin o yerdə ki, Dədə Qorqudun söylədiyi “Oğuznamə” söylənmir, bu şeir parçaları da ya verilmir, ya da “qazi ərənlər başına nə gəldigin söylədi” ifadəsi ilə diqqəti cəlb edir. Bu da onu göstərir ki, bu nəqli cümlə (misra) ilə oxunan “Oğuznamə” ümumiləşdirilir. Həmin “Oğuznamə” parçası bu məqamda verilməsə də, onun oxunması haqqında açıq-aşkar işarə verilir. Əgər oxunan “Oğuznamə” DQK-dəki boylar olsa idi Oğuznamə düzülüb-qoşulmadığı boylarda da məlum şeir parçaları verilməli idi. Çünki bu parçalar hadisəni nəql etmir, ümumi ovqatı ifadə edir. Eyni zamanda onu da deyək ki, DQK-də oğuznamə anlayışı bir yerdə (V boy) boy anlayışı kimi ifadə olunur. Bu (V) boyun dastan strukturundakı boylar arasında daha qədim boy olduğunu göstərməklə barəbər buradakı boy anlayışının dastan boyu deyil, “oğuznamə” anlayışı olduğunu nəzərə çatdırır. Əks təqdirdə digər boylarda da oğuznamələrin deyil, boyların ərməğan edilməsi struktur daxilində mövcud olardı. Məhz oğuznamənin də müəyyən anlamda boy olması ona görə ağlabatan görünür ki, “ailədən (soy?) obalar, obalardan boylar, boylardan isə oğuz eli meydana gəlmişdir. Oğuz elində əsil qəbilə birlikləri boylardır” (F.Sümər) (2, 208) deyildikdə bu təşkilat quruluşunda oğuznamə “oğuz+namə” anlayışında deyil, oğuzdan gələn şəcərə anlamında işlənir ki, təbii ki, şəcərəni Dəli Domrula hədiyyə etməyin mümkün olmaması baxımından burada işlənən boy ifadəsi oğuz boylarında yayılmış cəng dastanları və yaxud oğuzdan gələn namələr və s. anlamında işlənir. Belə olduqda bu boy deyilişi heç də DQK-dəki V boyu deyil, dastana düşməyən boyu (oğuznaməni) işarələyir. DQK-dəki “Dədəm Qorqut gəlibən boy boyladı, soy soyladı. Bu oğuznaməyi düzdi, qoşdı” (1, 50 )  cümləsindəki “bu oğuznamə” ifadəsi də heç də dastan boyunu nəzərdə tutmur. Elə eyni abzasdakı “boy boyladı, soy soyladı” tərkibinə aidliyini üzə çıxarır. Yəni Dədə Qorqud boy boylayıb, soy soylamaqla oğuznamə düzdü, qoşdu ki, məhz bu oğuznamə də elə boy boylayıb, soy soylamadır. Elə bu boy boylama, soy soylama əsasında meydana çıxan (boy) oğuznamə də bizə məlum olmayan oğuznamədir ki, dastanda Dədə Qorqud tərəfindən yad edilən “bu qazi ərənlər” həmin oğuznamədə öyülən ərənlərdir. Dastandakı hadisələrin iştirakçısı olan ərən və alplar isə öyüd verilən oğuzlardır. Öygüdən öyüdə keçilən yol Oğuz xandan Dədəyə, Dədədən oğuzlara keçən hafizədir, yaddaşdır. İnam yaddaşıdır, qan yaddaşıdır. İnam yaddaşı kimi missiyadır, qan yaddaşı kimi ənənədir. O öyülən ərənlərin belə bu dünyadan köçdüyündən, son ucu ölümlü dünyanın fani dünya olduğundan, hər bir kəsin əzəl qismətindən, son aqibətindən qopuz havasında söz açan Dədə,- Oğuz alplarına əfsanəvi oğuz ərənlərini örnək gətirir, onlara layiq olmağa çağırır, savaşda da onlar kimi oğuz ləyəqətini saxlamağı nəsihət edir. Bu bizə məlum olmayan Dədə Qorqud oğuznaməsinin ümumi ruhundan qopur, bu günki ərənlərin qəzavatıyla səsləşir. Bu qəzavata xeyir-dua verməklə bərabər Dədə Qorqud Ata öyüdü, Dədə nəsihəti verir. Boylarda zəfər həyəcanlarıyla Dədə Qorqud qarşısında duran ərənlərə Dədə Qorqudun “Anlar dəxi bu dünyaya gəldi keçdi, karvan kibi qondı, köçdi” deməsi nə dərəcədə ağlabatan görünür? Əksinə, Dədənin onlara “qazi ərənlər başına nə gəldigindən” xəbər verməsi, o oğuz ərənlərinin Haqq dərgahinda olması, bütün ərənlərin də bu qismətdən keçəcəyi, onlar kimi oğuz adına, alp adına, ərən adına, savaş və cəng hünərinə layiq olmasına Dədə çağırışı səslənir, Dədənin Allahın birliyinə iman etmək, gücə deyil, mənəviyyata güvənmək, gücün ədalətin yanında olduqda bəraət olduğuna, kafərlərlə döyüşdə əvvəlki ərənlər kimi oğuz rəşadəti göstərməyin vacibliyini öyüd etməsi daha inandırıcı görünür. Dastanda Dədə Qorqud keçmiş ərənlərdən söylədiyi oğuznamələrdə onların bu dünyaya gəlib-getməsi ilə bağlı bilgi verdikdən sonra qarşısında dayanan ərənlərə də gələcək ölümün haqqında bəhs açır. Birincilər haqqında “gəldi-keçdi” deyilirsə (1, 41), ikincilər haqqında “ölüm dəxi gəldigində” (gələcəyində) deyilir ki, bu da fikrimizin doğruluğunu təsdiq edir:
                 Anlar dəxi bu dünyaya gəldi, keçdi,
                 Karvan kibi qondi, köçdi.
                 Anları dəxi əcəl aldı, yer gizlədi,
                 Fani dünya yenə qaldı… (1, 41)
                Qərə ölüm gəldigində keçit versün,
                Sağlığla sağınsın, dövlətin Həq artursın.
                Ol ögdigim yuca Tənri dost olubanı mədəd irsün (1, 41).
Göründüyü kimi, bir soylamada həm dünyadan keçib gedənlərdən, həm də bu dünyada qalanların sağlıq durumlarından bəhs olunur, onlara Allah-Təaladan kömək diləyən Dədə Qorqudun anımı və inamı əks olunur. Bizə elə gəlir ki, Dədə Qorqud oğuznamələrinin dastan (DQK) dakı boylar olduğu fikrinin irəli sürülməsi əsasən Azərbaycan nağıllarındakı nağıl söyləyən nağılçının sonda nağıl qəhrəmanları haqqında nəql etdiyi “Onlar yeyib-içib yerə keçdilər, siz də yeyin-için, ömür sürün” (3, 376). “Onlar yeyib-içib yerə keçdilər, siz də dövrə keçin” (3, 122) ifadəsindəki informativ siqnalla işarələnən təhkiyə üsulunun spesifikasını DQK boylarına mexaniki trans etmələri nəticəsində olmuşdur. Yəni Azərbaycan nağıllarının struktur xüsusiyyəti KDQ boylarına tətbiq edilmişdir. Dədə Qorqudun bu boylardakı Alp-ərənlərin göstərdiyi qəhrəmanlıqdan oğuznamə dediyi həmin oğuznamələrin məhz o boylardakı hadisələr olduğu fikri də bu yanlışlıqdan irəli gəlmişdir. Lakin unutmaq lazım deyil ki, DQK-dəki təhkiyəçi Dədə Qorqud deyil, məchul ozandır. Dədə Qorqudun sonda gəlib boy boylayıb soy soylaması, oğuznamə düzüb-qoşması təhkiyəçinin dili ilə söylənir. O halda nağıl təhkiyəçisinin rolunu DQK-nin təhkiyəçisi öz üzərinə götürməli idi, Dədə Qorqud yox. Eyni zamanda təhkiyə söyləyən özündən əvvəlkilərdən zaman məsafəsinə görə xeyli uzaq dayanır, eşitdiklərini müasirlərinə nəql edir. Bu baxımdan götürdükdə də, Dədə Qorqud boylarda iştirak edən oğuzlardan daha müasir olmalı idi ki, təhkiyə dili və dastan quruluşu özü bunu inkar edir. Çünki Dədə həm həmin oğuzların Atasıdır (Dədəsidir), həm də onlarla birgə hadisələrdə iştirakçıdır (1, 31, 36, 55, 99) və s.
   DQK-nin struktural təhlili də Dədə Qorqudun söylədiyi oğuznamələrin bu boylardakı hadisələr olmadığını üzə çıxarır. Dastanın sonunda, o yerdə ki, “yum verilmə” bir qədər irəli düşür, o zaman Dədə Qorqudun söylədiyi məlum parçalar verilmir. Məhz bu da həmin mətn hissələrinin bizə məlum olmayan oğuznamə sonluğu olduğunu, söylənən yumlarla əlaqəsi olmadığını, yalnız ozan dilindən Dədə Qorqud oğuznaməsi haqqında bilgi verildiyini diqqətə çatdırır (1, 67, 83). Dastanda bir məqam da xüsusi şəkildə nəzərə çarpır. Dədə Qorqud söylədiyi oğuznamələrin bəzisini qəhrəmanlara ərmağan edir (III, V, VII, IX boylar) və bu zaman qeyd etdiyimiz oğuznamə parçası –  “Qanı dediyim bəy ərənlər” və s. verilmir. Belə görünür ki, artıq oğuznaməni hədiyyə etdikdən sonra Dədə Qorqudun həmin oğuznamədən sonluq deməsinin uyğun olmadığını düşünən ozan birbaşa yum verməyə keçir və bu boyları belə tamamlayır. Belə çıxır ki, Dədə Qorqudun qəhrəmanlara hədiyyə etdiyi oğuznamələrdən bu boylarda nümunə verilməsə də, bir az qabaq qeyd etdiyimiz kimi bu oğuznamələrin oxunmasına işarə verilir. Sadəcə olaraq Dədə Qorqudun oğuznamələri ərməğan etməsindən sonra bu oğuznamələrə xüsusi ifa tərzi ilə xitam verilməsi dastan strukturunda işarələnir və hədiyyə edilmiş oğuznamədən yenidən Dədə Qorqudun dili ilə nümunə verilməsinə ehtiyac görünmür. Əgər düşünülsə ki, digər boylarda da qazi ərənlərin dünyadan köçməsi və yaxud başlarına nə gəldiyi haqqında məlumat səslənir, bu zaman ortaya zidiyyət çıxır. Əgər o qazi-ərənlər boylardakı ərənlərdirsə, bəs niyə boylar ərməğan edilən yerdə (12 boydan 4-də) birmənalı olaraq ərənlərin dünyadan köçməsi haqqında heç nə deyilmir, yalnız yum verilir? Bunun məntiqi aydındır. Çünki Dədə özü ilə müasir olan boy qəhrəmanlarını dəqiqləşdirdikdən sonra onların haqqında keçmiş ərənlər kimi danışa bilməzdi. Demək, digər boylardakı qəhrəmanlar haqqında da keçmiş kimi danışmaq iddiası yersizdir. Qeyd etdiyimiz kimi haqqında keçmiş olaraq danışılan oğuzlar Oğuz xan zamanının oğuzları, Dədə Qorqud zamanının oğuzlarının əcdadlarıdır. Yəni Dədə Qorqud “boy boyladı, soy soyladı, bu oğuznamə Beyrəyin (Dəli Domrulun, Yegnəyin, Əmranın) olsun” deyərkən söylədiyi bu oğuznamə ifadəsi heç də bu şəxslərlə bağlı boylara işarə deyil. Dədənin boy boylayıb, soy soylayıb söylədiyi oğuznamə Oğuz xan zamanına aid Oğuz alp dastanlarıdır və sonra bu dastanların qəhrəmanlara Dədə Qorqud tərəfindən hədiyyə edildiyi ozan tərəfindən bildirilir. Qəhrəmanlar haqqındakı rəşadət dastanlarının çağdaş qəhrəmanlara hədiyyə edilməsi həm bir ritual hadisəsidir. Bu, müasir anlamda “şərəf nişanı” təqdimatına transfer oluna bilər. Demək, bu oğuznamələrin ərməğan edilməsi yalnız o halda mümkündür ki, boy qəhrəmanı dədə-babalarına layiq bir qəhrəmanlıq edə bilsin. Boy boylama, soy soylama bir ritual olduğu kimi, (4, 47). Oğuznamə söyləmə də eyni mahiyyətdədir. Xatırladaq ki, DQK-dəki adqoyma ritualı da epik mətndə qorunub saxlanan ritual lüğətin (ifadə formasının) vasitəsiylə daşınmasına, mahiyyətdə statusdəyişməni əks etməsinə necə uyğundursa, oğuznamə bağışlanması da eyni məziyyətdədir. Daha doğrusu, eyni funksiyanın davamıdır. Ad qoyulması kimi oğuznamə ərməğanı da dərəcə müəyyən edir. Qəhrəmanlığın (alplığın) birinci mərhələsində status dəyişilib qəhrəman ad alırsa, ərlik qazanır, sonuncu mərhələsində daha bir statusdəyişmədə Oğuz xan zamanının oğuznaməsi ona ərməğan edilir, ona yüksək dərəcə bəxş edir, ərənlik qazanır. Məhz adqoyma ritualının da icra edicisi Dədə Qorquddur. Beləliklə DQK-dəki oğuznamələrin söylənməsi və hədiyyə edilməsi dastan boyundakı hadisələrin ümumişlək adını deyil, struktur gizlinində ritual hadisəsi olmaqla ifadə planında Oğuz xan dövrünün şərəfnaməsi olduğunu diqqətə çatdırır. Fikrimizi bir qədər də açıqlığa qovuşdurmaq üçün oğuznamənin ilkin anlamını tədqiq etməyə çalışaq. Adından göründüyü kimi oğuznamə Oğuz xana aid olan namədir. “Namə” sözü “gələn məktub” anlamını verir ki, “məktub” sözü də “kitab” anlamına yaxın məna ifadə edir. “Namə” sözü ilkin anlamında “nəbiyə gələn xəbər” (qeybdən bilgi) mənasında işlənmişdir. Kitab da, namə də peyğəmbərlərə gəlir. Peyğəmbərlərə gələn kitab və risalə tovhidi (Allahın birliyini) və insanlar üçün gələn ehkamı yaymaq vəzifəsi daşıyır. Məlumdur ki, peyğəmbərlər iki cür olur: rəsullar və nəbilər. Bir qism peyğəmbərlər həm nəbi, həm rəsuldur. Digərləri isə yalnız nəbidir. “Nəbi” sözü mənşəcə ərəb dil tərkibinə aid söz olaraq fars mənşəli “peyğəmbər” sözü ilə eyni məna ifadə edir. Eyni zamanda təhqiqatımızda olan “namə” sözü də fars mənşəli söz olaraq ərəbcə “risalə” sözünün anlamını verir. Qeyd etdiyimiz kimi risalə rəsullara gələn məktubdur. Digər peyğəmbərlər rəsullara gələn kitabın, məktubun, suhufun (səhifənin) təbliğçiləridir. Bu barədə Bünyamin Atəş H.Cisriyə istinadən yazır ki, “Nəbi” kəlməsi xəbər mənasına gələn “nebe” kökündən alınmışdır. Özünün peyğəmbər olduğunu xalqa bildirən və ya Allah tərəfindən gələn hökmləri xəbər verən deməkdir. Yəni nəbilər ehkamla gəlmir, gələn ehkamları təbliğ etməklə vəzifələndirilir (5, 49, 50). Rəsullar isə həm nəbi, həm rəsul olaraq həm şəriətlə gəlir, həm də şəriəti təbliğ edir. Bu haqda eyni mənbədə oxuyuruq “Her resul da yeni şeriatla gönderilir və ya kendisinden evvelki şeriatın bazi hükümlerini degiştirir. Nebiler ise kendisinden evvelki şeriatın tebliğ ve tatbikçisi durumundadır. Yeni hüküm tebliğ etmezler, evvelki şeriatı nesh (burada nəsx, yəni ləğv etmə, pozma mənasındadır – A.İ.) etmezler” (5, 50). Bu mənbədə rəsulların və nəbilərin fərqi aydınlaşdırılmaqla barəbər onların sayları haqqında da müəyyən fikir irəli sürülür: “Resullerin üç yüz on üç tane olduğu, nebilerin ise yüz iyirmi dörd bindən fazla bulunduğu rivayetler arasındadır” (5, 50).
Beləliklə risalənin (namənin) rəsullara gəldiyini nəzərə alsaq, o zaman Oğuz xan həm rəsul, həm nəbi olur ki, bu da Oğuz xanın “Əl- ənbiya” (Peyğəmbərlər) silsiləsinə bağlı olduğunu ehtimal etməyə əsas verir. Nəzərə alaq ki, müqəddəs kitabımız Qurani-Kərimdə də peyğəmbərlərin hər qövmdən gələcəyi bildirilir: “Biz hər bir peybəmbəri yalnız öz millətinin dilində (danışan) göndərdik ki, (Allahın əmrlərini) ona izah edə bilsin” (İbrahim surəsi, ayə 4) (6, 221). Və yaxud “Öz qövmünün dilində göndərdik hər peyğəmbəri, aydınlatsın ayələri soydaşlarına. İstədiyi kimsəni azdırar, istədiyi kimsəni doğru yola yönəldər Allah” (İbrahim surəsi, ayə 4) (7, 123).
Təəssüf ki, tərcüməçilərin diqqətsizliyindən bu ayədə olan “rəsul” sözü “peyğəmbər” sözü kimi tərcümə edilmişdir ki, bu da müəyyən təhrifə səbəb  olmuşdur. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi rəsul və nəbi isimləri arasında məna etibarilə ciddi fərq özünü göstərməkdədir. Diqqət çəkmişdik ki, farscadan dilimizə keçən “peyğəmbər” sözü, ərəbcədə olan “nəbi” sözünün qarşılığıdır. Bu ayədə isə nəbi deyil, rəsul sözü işlənmişdir: “Ve maerselna min resulin illa bilisani qevmihi liyubeyyine lehum feyuzillulahu men yeşau ve yehdi men yeşau ve huvel ezizul hekim” (8) (İbrahim surəsi, ayə 4).
Xatırladaq ki, bu ayədə işlənən “qövm” sözü (Z.B.V.M.) tərcüməsində bu söz yanlış olaraq “millət” sözü kimi dilimizə çevrilmişdir  – A.İ.). Bu gün dilimizdə “qohum” kimi işlənməkdədir ki, bu da qohum xalqlara ən az bir rəsul gəlməsi anlamındadır ki, qohum xalqların ümumi bir qövm anlayışını ortaya qoyur. Oğuz xanın da türk xalqlarının əcdadı olaraq bir rəsul olduğu bu baxımdan diqqət çəkir. Ümumiyyətlə, türk xalqlarının peyğəmbər əcdadları, o cümlədən Oğuz xanın da əcdadı olaraq qəbul edilən Peyğəmbər silsiləsinə aid olan mübarək zatlar barədə mənbələrdə kifayət qədər məlumatlar vardır (9, 10; 10, 49-51) (5, 159).
Bu barədə Prof. Dr.Yusif Ziya Yörükanın istinadlarla verdiyi bilgi çox maraqlı və əhəmiyyətli olduğundan tədqiqatımıza cəlb etmişik: “İbni Mühenna, Adem ve Havva kelimelerinin Türkce mukabillerini Eşnuki Ata, Veşnuki Ana suretinde tespit etmiştir. Bunların neslinden Türkler içinde bir çok peyğamberin geldiği hakkında Şerhi Esmail-Mürselin (Rəsulların adlarının izahı – A.İ.) ismindeki kitaptan nakledilen şeylerin ilmi kiymeti yoktur. Bunlardan yirmi dört Türk Peyğamberinin ismini Amasiya Tarihi müellifi eserinin 2 cildinde kaydediyor. Oğuz hanın veziri olan “Erkil Ata”nın Hazkil ismiyle Tevrata geçtiyi hususu ve Bayat aşireti atası Korkudun menkibeleri aynı nevidendir” (11, 61).
Onu da qeyd edək ki, biz Ata Qorqudu da peyğəmbərlərin silsiləsindən hesab edirik. Bu barədə T.Hacıyevin də istinadlarla “Bir daha Qorqudun kimliyi haqqında” məqaləsində bəhs açılmışdır. Açıqlıq üçün bax: “Dədə Qorqud” elmi-ədəbi toplusu, 2002 / II, 10-16. Başqa bir mənbə: H.Məmmədli “Dünyanı düşündürən Dədə Qorqud” B. Yurd. 1999. 263. İstinad edilən mənbə: Koroqlı X.,  Огузский героический эпос. M. 1976. Elə oğuznamənin də ilkin variantlarda bir peyğəmbərə aidliyi açıq-aşkar görünür. Zamanına görə müəyyən dəyişikliyə uğraması, variantlaşması və s. baxımından oğuznamənin də sonrakı dövrlərdə bir qədər başqa məna kəsb etməsi heç də ilkin informasiyanın üzərinə kölgə salmır. Sözün ibtidai anlamı, etimoloji tədqiqi göz qabağında olan gerçəkliyi diqqətə çatdırır. Risalə (namə), kitab, sühuf (səhifə) və s. bu kimi sözlər sonrakı mərhələlərdə  ilkin anlamını itirmiş, müxtəlif mənalarda (kitab səhifəsi, kitab, əsər, yazı və s.) işlənməyə başlamış, yalnız nəbilərin deyil, digər nüfuzlu şəxslərin də fəaliyyət sahəsini əhatə etmişdir. Bizə məlumdur ki, sözün bu şəkildə dəyişib mənalanmasına nəzəri dilçilikdə “funksional keçmə” deyilir. Fikrimizi davam etdirərək onu da deyək ki, memarlıq və təsviri sənət əsərlərinin üzərində həkk olunan yazılarda da öncə Qurani-Kərimdən ehkamlar yazılmış, İlahi kəlamın hifz (qoruma, saxlama) qüdrətini bilmişlər. Buna görə də həmin yazılar kitabə, yəni rəsullara gələn kitabdan nümunə adlanmışdır. Daha Səhihi Muhamməd peyğəmbərə (SƏS) gələn kitab, yəni Qurani-Kərim anlamındadır. Sonralar isə qeyd etdiyimiz kimi bu söz də məna dəyişikliyinə uğramışdır. Qeyd edək ki, Dədə Qorqud da bu baxımdan “Oğuznamə” deyərkən boydakı oğuzların qəhrəmanlığını deyil, Oğuz xanın risaləsini təbliğ edir və Oğuz xanın din uğrundakı qəzavatından danışmaqla bərabər “Oğuznamə”ni qəhrəmanlara ona görə hədiyyə edir ki, bu qəhrəmanlar oğuzlara gələn əmr və hökmlərə layiqincə əməl etmişlər. Təsadüfi deyil ki, ozanın yum verərkən demək olar ki, bütün boyların (müqəddimə və I boydan başqa) sonunda Allahu-Təala “Məhəmməd Mustafa yüzi suyına”, “görklü adına”, “hörmətinə” günahınızı bağışlasın” deməsi də əvvəlki rəsul və nəbilərdən (Oğuz xan, Qorqud Ata) danışıldıqdan sonra Xatəmül-Ənbiyaya (sonuncu peyğəmbərə) dua ritualına uyğun üz tutmasının vacibliyindən irəli gəlir. Çünki əl-ənbiya silsiləsini xətm edən, bağlayan Muhamməd Əleyhissəlamdır ki, hər hansı bir peyğəmbər haqqında danışılırsa, sonda onun adının qeyd olunması vacib mərasim faktorudur. DQK-nin ilk cümləsinin “Rəsul əleyhissəlam”la başlayıb, “Məhəmməd Musafa” ilə bitməsi də elə zənnimizcə, bu səbəbdən irəli gəlir. Fəzlullah Rəşidəddinin oğuznamə ( 9) adlandırdığımız “Cəmi ət təvarix” əsərindən çıxarılmış məlum parçada açıq-aşkar Oğuz xanın peyğəmbərlik missiyasından və bu missiyanı yürütməsi üçün apardığı qəzavatdan bəhs olunur. Bu ən az halda oğuznamənin epik səviyyəsində özünü təsdiq edir. Fərqli epik ənənəyə daxil olsa belə, Nizami “İskəndərnaməsi” (14) də mövzu yaxınlığına görə eyni sinxron düzümə aid edilə bilər. Burada müəllif mövqeyi nə qədər müxtəlif baxışları ortaya çıxarsa da Zülqərneyn peyğəmbərliyi epik mətndə nəinki qorunub saxlanmış, hətta başlıca mövzu xətti olmuşdur. Elə bu şəkildə də nə qədər mifoloji baxışlar sistemi bərpa edilib ortaya çıxarılsa belə, bu yenə də Oğuz xanın mətn strukturunda istər epik, istər tarixi, istər mifoloji səviyyədə qorunub saxlanan missiya daşıyıcılığına kölgə sala bilməz. Beləliklə oğuznamələrin DQK-də izlənməsi baxımından Oğuz xanın tarixi statusu və epik düşüncədə oturuşmuş sistem olmasının səbəbləri ortaya çıxır. Bu izlənmələrdə sonrakı düzüm Dədə (Ata) Qorqud obrazıdır. Daha sonrakı mərhələni və yaxud dərəcəni Qazan xan tutmuş olacaq. Oğuz xandan Qazan xana qədər gələn inanclar sistemi, mif, epik təzahürlər və tarixi gerçəklik vahid bir invariant düzümünü təşkil edir. Biz bu barədə “Oğuz mifi: Yeni araşdırmalar, yeni müddəalar” məqaləmizdə və “Oğuz epik ənənəsində Qazan xan obrazı” adlı elmi tədqiqat əsərimizdə ardıcıl istiqamətdə araşdırma aparmışıq. Növbəti araşdırmalarımızda bu məsələlərə daha ardıcıl və əhatəli şəkildə aydınlıq gətirmək fikrindəyik.
 
ATİF İslam oğlu İSLAMZADƏ
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

46 dəfə baxılıb

Bu xəbəri də oxu

Həmidə Ömərova: Ağabəy Sultanovun verdiyi dərmanlar anamı dəli etdi

– İllər sonra biz yenə üz-üzə oturduq. Və etiraf edim ki, səninlə hər görüşdən sonra …